previous pauseresume next

انواع تورش /سوگیری

 

انواع تورش /سوگیری(Bias):

-      به هر گونه اشتباه نظام یافته( خطای سیستماتیک) که در طرح، اجرا، .یا تجزیه و تحلیل نتیجه یک مطالعه که منجر به اشتباه در براورد تاثیر یک مداخله/ مواجهه در خطر ابتلا یا بهبود یک بیماری گردد، تورش گفته می شود.

-       تورش در نتیجه اشتباه در طراحی واجرای یک مطالعه پیش می آید و باید  کوشش شود تا مقدر آن کاهش یافته ویا از بین برود و یا در نهایت شناخته شود تا اثر آن هنگام تفسیر یافته های مطالعه مورد توجه قرار گیرد. در نوشتن یک پروپوزال و سپس مقاله مستخرج از آن ، باید به انواع تورشهایی که  ممکن است در طراحی مطالعه پیش آید اشاره شده و  راههایی برای کاهش آنها پیش بینی گردد. در صورتی که  تورش، قابل برطرف کردن نباشد در "بخش محدودیتهای طرح/ مقاله "نوشته شده و  پیشنهادهایی برای برطرف کردن آنها در مطالعات بعدی ارائه می گردد.

-      تورش انواع مختلفی دارد:

-       سوگیری انتخاب (selection bias)- اگر انتخاب مورد و شاهد یا مواجهه داشته و مواجهه نداشته بطریقی صورت گیرد که ظاهرا همبستگی بین مواجهه و بیماری دیده شود ولی در حقیقت این همسبتگی موجود نباشد، نتیجه نادرست به دست آمده در اثر تورش انتخاب بوده است.

-       یکی از حالاتی که ممکن است منجر به تورش انتخاب شود، انتخاب افرادی برای مطالعه است که احتمال دارد نماینده کل افراد جامعه مورد بررسی نباشند .این تورش بر اعتبار خارجی یا تعمیم پذیری نتیجه مطالعه موثر خواهد بود. این تورش می تواند بر نسبت شانس یا خطر نسبی تاثیر گذارد.

-       روش مقابله با تورش انتخاب، انتخاب تصادفی و  تعیین حجم نمونه با استفاده از فرمولهای آماری دقیق است.

-       سوگیری اطلاعاتinformation bias))

-       این تورش وقتی اتفاق می افتد که امکان جمع آوری اطلاعات  کافی در زمینه افرادی که زیر پوشش مطالعه قرار دارند  فراهم نباشد، در نتیجه ممکن است بعضی از اطلاعات جمع آوری شده در رابطه با مواجهه یا بیماری ویا هردو صحیح نبوده ویا ناقص باشد. این نوع تورش، زیر مجموعه هایی دارد:

-        تورش طبقه بندی نادرست(Misclassification bias): در صورتی که روش جمع آوری داده ها صحیح نباشد، ممکن است ما افراد تحت مطالعه را بدرستی طبقه بندی نکنیم. مثلا در یک مطالعه مورد- شاهدی بعضی از افرادی که بیماری مورد نظر را دارند( مورد) ممکن است در گروه شاهد و بعضی از افرادی که بیماری مورد نظر را ندارند( شاهد) در گروه مورد طبقه بندی شوند.این تورش ممکن است در اثر حساسیت ویا ویژگی محدود آزمایشها ویا ابزاری که برای تشخیص بیماری استفاده می شود و یا در اثر ناکافی بودن اطلاعات موجود در پرونده بیماران پیش آید.

-         راه مقابله با تورش طبقه بندی نادرست استفاده از ابزارهای دقیق با روایی و پایایی بیشتر و نیز استفاده از معیارهای تشخیصی استاندارد در مصاحبه های بالینی مثلا آخرین نسخه های DSMاست.

 

-        سوگیری یادآوری (recall bias) از جمله تورشهای مربوط به طبقه بندی نادرست است.در این نوع تورش، "موردها"، وقایع را بیش از" شاهدها "به خاطر می آورند. در نتیجه، تعداد بیشتری از موردها نسبت به شاهدها در گروه مواجهه قرار می گیرند ؛مثلا زنهایی که نوزاد ناقص داشته اند، نسبت به زنان با نوزاد سالم، تمایل بسیار شدیدتری به یاداوری کوچکترین مورد ابتلای خود به یک عفونت ، در دوران بارداری دارند. در این حالت گرایشی برای طبقه بندی غلط افتراقی در زمینه عفونت دوران بارداری وجود خواهد داشت. در این نوع تورش ممکن است همبستگی بین ابتلا به عفونت در دوران بارداری، و تولد نوزاد ناقص نشان داده شود در حالی که واقعا این همبستگی وجود ندارد.

-        تورش  قائم مقام یا تورش در مصاحبه با فرد جایگزین((proxy bias:این نوع تورش در مطالعات روانپزشکی ویا بیماریهایی که کشندگی ویا از کارافتادگی آنها بسیار زیاد است، رخ می دهد. به شیوه ای که ممکن است وقتی ما برای مصاحبه با بیماران انتخاب شده مراجعه می کنیم تعدادی از آنها فوت کرده باشند ویا توانایی پاسخگویی نداشته باشند.

-         در تهیه اطلاعات از افراد جانشین یا قائم مقام بیمار، ممکن  است چند مشکل بوجود آید:

-        - ممکن است آنها اطلاعات دقیقی از سابقه بیمار نداشته باشند

-        .۲- همسر بیمار ممکن است اطلاعاتی از مواجهه های شغلی او نداشته باشد.

-        ۳- فرزندان بیمار اغلب اطلاعات کمتری از همسر او دارند.

-         ۴- شواهد نشان  می دهد که وقتی فردی فوت می کند ویا دچار بیماری ناتوان کننده ای می شود همسر او تمایل دارد که در شرح وضعیت شغلی و روش زندگی او اغراق گویی  کند.   یا برعکس او را  بسیار ایده آل جلوه دهد؛ مثلا پس از مرگ همسر متوفای خود، او را فردی که مشروب الکلی نمی نوشیده وسیگار هم نمی کشیده معرفی کند. در مورد شرح حالهای خانوادگی هم همین مشکل وجود دارد و بسیاری از  اعضای خانواده تمایل به مخفی کردن سابقه بیماری در سایر اعضای خانواده خوددارند تا از انگ وراثتی ویا ژنتیکی بودن یک بیماری  ( مثلا بیماریهای روانی) رهایی یابند.

-      راه  مقابله با این نوع تورش استفاده از منابع متعدد، برای جمع آوری اطلاعات و افراد مختلف از اعضای خانواده است و در غیر این صورت باید به عنوان محدودیت در مطالعه ذکر شود.

-        تورش گزارش دهی یا  سوگیری خواست(report bias/wish bias): ممکن است افراد به دلیل نگرشها، اعتقادات، ادراکات شخصی، تمایل به گزارش یک مواجهه که خود از آن باخبر هستند داشته باشند و یا برعکس آنرا انکار کنند. این نوع تورش امروزه با توجه به جستجوی اطلاعات توسط افراد در اینترنت  و سایتهای پزشکی،  گسترش بیشتری داشته است.این افراد وقتی مبتلا به یک بیماری می شوند برای پاسخ به این سوال متداول" چرا من؟" به دنبال آن هستند که نشان دهند که در ابتلا به بیماری مقصر نیستند، بنابراین سعی می کنند برخی از مواجهه هایی که در ارتباط به روش زندگی آنها بوده( مثلا سیگار کشیدن و یا نوشیدن  الکل) را انکار کنند، و اگر فکر کنند کسی سخن آنها را نمی پذیرد ،ممکن است سعی کنند که ابتلا به بیماری را به شرایط محیط کار خود مرتبط کنند.

-       سوگیری به علت عوامل مخدوش کننده(confounding bias)-  مشکلی که در بسیاری از مطالعات وجود دارد اینست که ما یک همبستگی واقعی پیدا کرده ایم و تمایل داریم که از آن نتیجه بگیریم که "یک رابطه علیتی" وجود دارد ،در حالی که این همسبتگی،  ممکن است واقعا یک رابطه علیتی نباشد. در اینجا ما با یک عامل به نام مخدوش کنندگی روبرو هستیم که یکی از مهمترین مشکلات در مطالعات  مشاهده ای  و مورد شاهدی  است.

-      مثال: اگر در یک مطالعه مشخص شد که عامل A  بیماری Bرا بوجود می آورد، می گوییم که اگر شرایط طیر برقرار باشد عامل سومی به ام عامل  x  یا عامل مخدوش کننده هم وجود دارد . در این شرایط دو نتیجه می توان گرفت:

 ۱- عامل Xیک عامل خطر برای ایجاد بیماری Bباشد.

 ۲- عامل X  همراه با عامل A  باشد ولی ناشی از فاکتور Aنباشد.

-        روش مقابله در کارازمایی های بالینی تخصیص تصادفی و همسان سازی است.

 

روشهای رویکرد با عامل مخدوش کننده

 در طراحی و اجرای مطالعه: همسان سازی انفرادی و گروهی

 در تحلیل داده های به دست آمده: طبقه بندی و تطبیق دادن

 

 

  در کارازمایی های بالینی ،به علت خطاهای مربوط به سنجش پیامد ممکن است تورش یا سوگیری در نتیجه عوامل انسانی به وجود آید و علت این تورش سه نوع است:

۱-       تورش یا سوگیری از جانب شرکت کنندگانparticipant bias))

 که ممکن است بطور ذهنی خود را بهتر احساس کنند یا آنکه اگر بدانند نوع درمان تازه ای را دریافت می کنند حال خود را بهتر گزارش کنند.

۲-   تورش یا سوگیری از جانب مشاهده کننده/مشاهده گر (interviewer’s/observer’s bias)یعنی پژوهشگری که پیامد یک کارآزمایی درمانی را اندازه گیری می کند اگر از قبل درباره ی روش خاص یا درمانی که در مورد بیمار اجرا میشود آگاهی داشته باشد برطرز کار او اثر می گذارد.

۳-     تورش یا سوگیری در ارزشیابی((evaluation bias: ممکن است پژوهشگر ناآگاهانه درباره پیامد کارآزمایی گزارش مساعد بدهد .

 

با  تعیین حجم نمونه و انتخاب/ تخصیص اتفاقی نمی توان با این سه نوع تورش مقابله کرد و برای کاهش این دشواری ها از روش مرسوم کور بودن یا پوشیده سازی پیروی می شود. با این روش می توان از سنجش پیامد بصورت عینی مطمئن شد.

 

نویسنده: دکتر میترا ملایی نژاد، استادیار مرکز تحقیقات علوم رفتاری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان

 

            منابع:

-         پارک جی ای ، پارک ک،. اصول  و روشهای اپیدمیولوژیِ؛ جمعیت شناسی و آماری بهداشتی، جلد اول مترجم: حسین شجاعی و حسین ملک افضلی ، تهران، چاپ ششم ۱۳۸۲

-         گوردیس لئون ،.ایپدمیولوژی، مترجمین حسین صباغیان و کوروش هلاکویی نائینی،تهران، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی تهران، ویرایش دوم. ۱۳۸۲

-         راهنمای ثبت کارازمایی ها در سامانه کارازمایی های بالینی ایران قابل دسترسی در http://irct.ir

-           آموزش آمار، سایت سلامتی برای همه: رضا اسدی، قابل دسترسی درhttp://www.telehealth.ir/fa

 

 

بازگشت به صفحه اول